Yüzellilikler

24 Mar

Yüzellilikler

Yüzellilikler

Büyük zaferle Anadolu’nun düşmandan arındırılması, Mudanya Mütarekesi sonrasında İstanbul ve Trakya’nın boşaltma koşullarının belirlenmesi üzerine TBMM, tek egemen güç olarak 1 Kasım 1922’de Saltanat’ı kaldırdı. Haberin İstanbul’a ulaşması ile ilk günden itibaren ulusal mücadeleye karşıt tutum alan asker sivil bürokratlar, gazeteciler, devlet adamları gelecek kaygısına düştüler. Yaptıkları toplantı ve görüşmelerle içlerinden bir kısmı ülkeden kaçma kararı aldı. Bu kararlarında Eylül’de Damat Ferit, Mütareke sonrasında da Sait Molla gibi önde gelen isimlerin ülkeyi terk etmeleri etkili oldu. Çoğunluğunu Vahdettin’e nazırlık, vekillik, âyan üyeliği yapanlardan oluşan bir grup 6 Kasım 1922’de İngiliz Elçiliği’ne sığındılar. Şeyhülislam Mustafa Sabri, Âyan üyelerinden Hürriyet ve İtilaf Fırkası lideri Konyalı Zeynelabidin, Rıza Tevfik gibi üst düzey görev almış kimileri aynı gün Mısır’a gönderildi. Posta ve Telgraf Müdürü Refik Halit (Karay) ise 9 Kasım’da ülkeden ayrıldı. 13 Kasım’a kadar sayıları yüz kırkı bulan sığınmacılar İngilizler tarafından önce Taşkışla’ya yerleştirildi, ardından 17 Kasım’a kadar ülkeden ayrılmaları sağlandı. Dahiliye Nazırlığı yapmış olan Ali Kemal’in İzmit’te linç edilmesinden sonra kaçışlar arttı. Alemdar gazetesi başyazarı Refi Cevad da bunlar içindeydi. Kaçanlar başta Romanya, Bulgaristan, Yunanistan olmak üzere Avrupa’nın çeşitli kentlerine ve Orta Doğu ülkelerine gittiler. Ulusal mücadele süresince yaptıklarının bilincinde olarak ülkeden kaçan yüzlerce kişi olmasına karşın bunların hepsi “Yüzellilikler Listesi”ne alınmadı. Aslında daha ulusal mücadele sırasında düşmanla iş birliği yapanlar hakkında önlem alma gereği hissedilmişti. Temsilciler Kurulu 3 Ekim 1919’daki toplantısında Kâzım Karabekir Paşa tarafından yapılan öneriyi dikkate alarak ileride yargılanmak üzere tutuklanması gereken eski bakanların ve üst yöneticilerin saptanmasına; eski bakanlardan Ali Kemal, Süleyman Şefik ve Adil ile Posta ve Telgraf Müdürü Refik Halit’in tutuklanmasına karar vermişti. Mustafa Kemal Paşa’nın da katılımıyla 3 Şubat 1921’de İstiklâl Mahkemesi Başkanı İhsan (Eryavuz) Bey’in evinde yapılan toplantıda ise “…zaferden sonra memlekette kalması, vatanın huzuru itibariyle mucibi endişe olacak kişilerin listesinden” bahsedilmiş, bu kişilerin isimlerinin belirlenmesini isteyen İhsan Bey konuyu gündeme taşımış ve “bir gün elbette bunların huzur-ı millette hesaplarını görme günü gelecektir” diyerek hazırlıklı olunmasını istemişti. Ulusal mücadele TBMM Orduları’nın zaferi ile sonuçlandıktan ve müttefiklerin mütareke önerisi TBMM’ye iletildikten sonra da Mustafa Kemal Paşa İzmir’de; İsmet, Fevzi ve Kâzım Paşalar ile Ali Fethi, Yusuf Kemal, İhsan ve Seyyit Beyler’in de katılımı ile bir toplantı yapmıştı. Toplantıda o günün geldiğine işaret etti. Zira, Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Bey’in her uluslararası barış antlaşmasında bir genel affın yer alacağı hükmünü hatırlatması, af kapsamı dışında tutulacak kişilerin belirlenmesini zorunlu kılıyordu. Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları kimlerin af dışı bırakılacağını görüşüp, yurt dışına çıkanların ülkeye girişlerine engel olunmasını karara bağlarken İtilaf Devletleri temsilcileri de 20 Kasım 1922’de başlayan Lozan Görüşmeleri’nde işbirlikçilerini kurtarabilmek için yoğun çaba sarf ediyordu. Lord Curzon’un 12 Aralık 1922’de Türkiye ve Yunanistan’a “çok geniş bir genel af ilan etme” önerisini İsmet Paşa 14 Aralık’ta “Türkiye genel bir af ilan edecektir” diyerek yanıtladı. Başbakan Rauf Bey’e de 15 Aralık’ta genel affı kabul ettiğini bildirdi. Askerî ve siyasî tüm suçluları kapsam dışında bırakacak bir af yanlısı olan Türkiye “Yurtlarına karşı hainlikte bulunmuş olanları” affetme eğiliminde değildi. Buna karşın Batılı devletler genel affın Müslümanları da kapsaması konusunda ısrarcı oldu. İsmet Paşa; 3 Ocak 1923’te Rauf Bey’e bu görüşü iletirken “Müslümanlardan 150 kişinin ülkeye girmemek ve emvali tasfiye edilmek şartıyla genel affın Müslümanlara teşmilini kabul edebileceklerini” bildirdi. 4 Ocak’ta 150 kişiyi af dışı bırakacaklarını yineledi ve 19 Ocak’ta Rauf Bey’den bu kişilerin isimlerinin belirlenmesini istedi. Lozan’da müttefik temsilcileri ile Türk temsilciler arasında yapılan görüşmeler sonucunda genel affa ilişkin kararın bir protokol şeklinde açıklanması, 150 kişinin af dışı bırakılacağının da bir beyanname ile duyurulması kararlaştırıldı. Başbakan Rauf Bey de kararı onayladı. Konferans Azınlıklar Alt Komitesi de 16 Mayıs 1923’te yayınladığı bildiride “şurası kararlaştırılmıştır ki genel affa ilişkin bildirinin 1. maddesi yürürlükte kalmakla birlikte Türk Hükümeti söz konusu maddede öngörülen kimseler kategorisine giren 150 kişinin Türkiye’de oturmalarını ve Türkiye’ye girmelerini yasaklama hakkını saklı tutmaktadır” denildi. 31 Mayıs’ta hazırlanan metinde ise Türk Hükümeti’nin söz konusu kişilerden Türkiye’de bulunanları yurt dışına çıkarabileceği, yabancı ülkede bulunanların Türkiye’ye dönüşlerini yasaklayabileceği de hükme bağlandı. 24 Temmuz 1923’te yayınlanan protokol de bu gelişmeleri belgeledi. TBMM, Lozan Antlaşması’nı onayladıktan sonra, anlaşma gereğince ilan etmesi gereken genel affı 16 Nisan 1924’te Meclis gündemine taşıdı. Aynı gün 487 sayılı Genel Af Yasası çıkarıldı. Yasanın 3. maddesinde Lozan Antlaşması’na ek olarak yayınlanan Genel Af Protokolü’nde belirtilen 150 kişinin aftan yararlanamayacağı belirtildi. Yüzellilikler listesine gireceklerin isimleri ise Meclisin aynı gün yapılan gizli oturumunda ele alındı. Toplamı bine varan bu kişiler arasından önce altı yüz kişilik, sonra üç yüz kişilik defterler hazırlandı. İçişleri Bakanınca isimlerin okunması ve üyelerce önerilen yüzlerce isim üzerinde tek tek yapılan tartışmaların ardından listeye girecek 149 kişi saptandı. Liste, üzerinde gerekli değişiklikleri yapmak ve yeniden meclisin onayına sunmak üzere Bakanlar Kurulu’na gönderildi. Hükümet listeyi 22/23 Nisan 1924’te Genel Kurul’un onayına sundu. Köylü Gazetesi sahibi Refet’in de listeye alınması ile “Yüzellilikler Listesi” tamamlandı. 1 Haziran 1924’te onaylandı. On başlık altında Yüzellilikler listesine girenler şunlardı:

I. Vahdettin’in Beraberindekiler

II. Sevr Antlaşması’nı İmzalayan ve Kuva-yı İnzibâtiye’ye Dahil Olan Kabine Üyeleri

III. Sevr Antlaşması’nı İmzalayan Temsilciler HeyetiRıza Tevfik (Bölükbaşı), 17. Eski Bern Sefiri Reşad Halis.

IV. Kuva-yıi İnzibâtiye’ye Dahil Olanlar

V. Mülkiye ve Askeriyeden Olanlar

VI. Ethem ve Yandaşları

VII. Çerkez Kongresi’ne Temsilci Olarak Katılanlar

VIII. Polisler

IX. Gazeteciler

X. Diğer Kişiler

Yüzellilikler, 28 Mayıs 1927’de kabul edilen 1064 sayılı yasa ile vatandaşlıktan çıkarıldı. Bir kısmı sürgün yıllarında hatalarını anladı, olumsuz davranışlar içine girmedi, hatta Türkiye lehine istihbarat çalışmalarında bile bulundu. Bununla birlikte önemli bir kısmı Türkiye Cumhuriyeti aleyhinde çalışmalarını sürdürdü; ya çeşitli devlet ve gruplarca “Kemalist Türkiye” aleyhinde oluşturulan siyasî örgütlenmeler içinde yer aldı ya da kendileri bu tür örgütler kurdu. Buna karşın 1938 yılına gelindiğinde; devrimlerini yerleştiren, rejimini kökleştiren Türkiye Cumhuriyeti Devleti Atatürk’ün sağlığında Yüzellilikleri affetti. 28 Haziran 1938’te TBMM’de kabul edilen ve 16 Temmuz’da Resmî Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren 3961 sayılı Af Kanunu’na göre, ülkeye dönen Yüzelliliklere emekli maaşı bağlanmayacak ve bunlar yasanın yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl süre ile kamu hizmetlerinde bulunamayacaklardı. Yasa çıktığında Yüzelliliklerden 60’ı yaşamdan ayrılmıştı. Hayatta olanlardan 27’si hemen, 24’ü ise 1939-1945 tarihleri arasında ülkeye döndü. 39’u ise ya Çerkez Ethem gibi sürgün yıllarında da karşıt tutumlarını sürdürdükleri ya da yasanın sekiz yıl süre ile kamu hizmetinden yoksunluk hükmüne tepki gösterdikleri için vatana dönmemeyi tercih etti.

Şaduman HALICI

KAYNAKÇA

GÜNEŞ, İhsan, Türk Parlamento Tarihi-V. Dönem (1935-39), Türkiye Büyük Millet Meclisi Basımevi, Ankara 2004.  

Emniyet Genel Müdürlüğü Arşivi, Dosya No: 12222.

HALICI, Şaduman, Yüzellilikler, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir 1998.

MERAM, Ali Kemal, “Yüzellilikler Olayı”, Yeni Gazete, 17-29 Ağustos 1970.

MERAY, Seha L., Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar, Belgeler, Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Ankara 1961-1973.

SOYSAL, İlhami, 150’likler, Gür Yayınları, İstanbul 1985.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi.


17/09/2021 tarihinde https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/yuzellilikler/ adresinden erişilmiştir

Benzer Yazılar