Gümrü Antlaşması (2-3 Aralık 1920)

Atatürk Ansiklopedisi sitesinden

Ankara Hükümetinin yaptığı ilk antlaşma. Doğu sınır boylarındaki Türk-İslam yerleşim bölgelerinin Mondros Ateşkesi’ni takiben Ermeniler tarafından saldırılara uğramaya başlamasıyla birlikte giderek artan bu durumu Kazım Karabekir 22 Mart 1920’de protesto etmiştir. Ermeni mezalimini Mustafa Kemal de temsilciler kurulu (Heyet-i Temsiliye) başkanı olarak protesto etmişti. Öte yandan, Mustafa Kemal’in sorusu üzerine Kazım Karabekir 28 Mart 1920’de Kars, Ardahan ve Batum’un alınması için harekete geçmenin 15 Nisan’dan sonra uygun olacağını bildirmişti. Ermeniler üzerine yapılacak taarruz konusunda Mustafa Kemal ile Kazım Karabekir arasında yazışmalar devam etti. Öte yandan Ermeni saldırıları gün geçtikçe artıyordu. Bu saldırılar Ağustos ve Eylül 1920’de giderek yoğunlaştı. Bu durum karşısında 20 Eylül 1920’de Ankara’da Ermenilere taarruz edilmesi kararlaştırıldı ve Kazım Karabekir’e bildirildi. Türk kuvvetleri 28 Eylül 1920’de harekata başladı. 29 Eylül’de Sarıkamış alındı. 28 Ekim’de Türk ordusu yeniden harekete geçti ve 30 Ekim 1920’de Kars’ı ele geçirdi. Doğu sınırları güven altına alınmış oldu. Misak-ı Milli sınırlarına büyük ölçüde ulaşılmıştı. 6 Kasım’da Türk kuvvetlerinin Gümrü önlerine gelmesi üzerine Ermenilere yapılan ateşkes (mütareke) önerisini onların kabul etmesine rağmen Ankara hükümetinin 8 Kasım’da yeni koşullar öne sürmesi ve bunların Ermeniler tarafından kabul edilmemesi üzerine, Türk ordusu 19 Kasım’da yeniden taarruza geçti. Bu durum karşısında Ermeniler 18 Kasım’da başlamak üzere yeni bir mütareke yaptılar. Başlayan barış görüşmelerine Gümrü’de devam edildi. Türk heyetini Kazım Karabekir, Süleyman Necati ve Hamit Bey temsil etmiştir. Yapılan görüşmelerin sonunda 2-3 Aralık 1920’de saat 24.00’da Türk ve Ermeni delegeleri Gümrü Antlaşması’nı imzaladılar. On sekiz maddeden oluşan bu antlaşma ile savaş durumuna son veriliyor, doğu sınırı belirleniyor böylece Kars, Sarıkamış, Kağızman ve Iğdır Türk topraklarına katılıyordu. Antlaşmanın üçüncü maddesiyle Ermeniler Türkiye toprakları içerisinde kalan hiçbir yerde Ermeni çoğunluğunun olmadığını kabul etmiştir. Dördüncü maddede ise Ermenistan’da zorunlu askerliğin kaldırılacağı, güvenliğin sağlanması için beş yüz askerden oluşan bir birliğin bulunacağı yer alıyordu. Sekizinci madde ise Türkiye’nin Ermenistan’dan savaş tazminatı almaktan vazgeçtiği ile ilgiliydi. Anlaşmanın en önemli maddesi onuncu maddesi idi. Bu madde ile Erivan hükümeti TBMM tarafından kesin bir biçimde reddedilmiş olan Sevr Antlaşması’nı tamamıyla hükümsüz ve geçersiz sayıyordu ve bu konuda Avrupa ve Amerika’da bulunan emperyalist hükümet ve siyasi çevreler elinde kışkırtma aracı olarak kullanılan heyetlerini geri çekmeyi üstleniyordu. On ikinci maddede Türkiye hükümetinin Ermenistan içindeki demir yolları ve ulaşım yollarını denetim ve gözetim altında bulundurma hakkını düzenliyordu. Bu başarı sayesinde Ermenilerden elde edilen çok sayıdaki silah ve cephanenin ve Türk kuvvetlerinin bir kısmının Batı cephesine gönderilmesi imkanı doğdu. Sevr Antlaşması’nın uygulanamayacağına ilişkin en önemli eylemli cevap Türk-Ermeni Savaşı ve bunun sonucunda imzalanan Gümrü Antlaşması olmuştur. Misak-ı Millî’nin öngördüğü sınırlara büyük ölçüde bu anlaşma ile ulaşılmıştır. TBMM’nin gücü ve kuvveti bu gelişmeler sayesinde hem Sovyet Rusya’ya hem de Batılı emperyalist devletlere gösterilmiş oldu. 5 Aralık 1920’de Erivan’daki Taşnak hükümeti Sovyetler tarafından iktidardan düşürülmüştü. Sovyetleştirilen Ermeni hükümeti 10 Aralık 1920’de Ankara’ya bir yazı göndererek Taşnak hükümetince imzalanan Gümrü Antlaşması’nın geçerli olamayacağını yeni bir toplantı düzenlenmesini öneriyordu. Ankara hükümeti bu öneriyi kabul etmeyerek yeni Ermeni hükümetinin de Gümrü Antlaşması’nı imzalayan Taşnak hükümeti gibi emperyalist ve yayılmacı olduğunu bildirmiştir.

İzzet ÖZTOPRAK


KAYNAKÇA

ATATÜRK, Mustafa Kemal, Nutuk, Yay. Haz. Zeynep Korkmaz Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1991.

KARABEKİR, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1988.

TANSEL, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, Cilt III, Millî Eğitim Bakanlığı Yayını, Ankara 1978.

YILMAZ, İskender, Gümrü Antlaşması, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 2001.