Falih Rıfkı Atay

Atatürk Ansiklopedisi sitesinden

(1894–1971) Gazeteci ve siyaset adamı.

26 Aralık 1894’te İstanbul’da doğdu. Babası Hoca Halil Hilmi Efendi, Annesi Huriye Cemile Hanım’dır. İlköğrenimini mahalle mektebinde, orta ve lise eğitimini 1905’te Rehber-i Tahsil Rüştiyesi’nde ve 1909’da Mercan İdadisi’nde yaptı. Aynı yıl kaydolduğu Darülfünûn Edebiye Şubesinde yükseköğretimini tamamladı. Servet-i Fünûn’da ilk denemelerini, Tecelli dergisinde ilk şiirlerini yayınladı. Gazeteciliğe Tanin’de başladı. 1913 Bâb-ı Âli Baskını sonrası yazı kadrosuna girdi. Edirne’nin geri alınmasının ardından 28 Ağustos 1913’te gazetesi adına bu kente gitti. “Edirne Mektupları” başlıklı yazılarıyla Türklere yapılan zulümlere işaret etti. 29 Ekim 1913’te Dâhiliye Nazırı Talat Bey’in özel kaleminde çalışmaya başladı. 29 Ekim 1913’te Dâhiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Türkçe Kâtipliği görevine atandı. Birinci Dünya Savaşı’na yedek subay olarak katıldı. 14 Ağustos 1915’te Suriye’ye gitti. 4. Ordu Komutanı Cemâl Paşa’nın emir subaylığını üstlendi. Bu görevi sırasında Halide Edip (Adıvar) ile birlikte Suriye’de yeni okullar açılmasına destek oldu. 1916 yılında Almanya’ya yaptığı seyahatte Cemal Paşa’ya refakat etti. 12 Aralık 1917’de Cemal Paşa ile birlikte İstanbul’a döndü. Bahriye Nezareti Özel Kalem Müdür Muavinliğine atandı. 2 Kasım 1918’de bu görevinden ayrıldı. Çarkçı Mektebi’nde Türkçe öğretmenliğine başladı. Aynı yıl Akşam gazetesine ortak oldu. Akşam ve Büyük Mecmua’da kaleme aldığı yazıları ile Anadolu’da başlayan Milli Mücadeleyi destekledi. Kuvâ-yı Milliye aleyhtarı gazetelere sert yanıtlar verdi. Tutuklanacağı yolunda aldığı duyumlar nedeniyle, Anadolu’ya geçmek için girişimlerde bulundu. “Şarkın huzur ve sükûnunu ihlal etmek” nedeniyle Kürt Mustafa Paşa Divanı Harbi’nde yargılandı. Sultanahmet Hapishanesinde tutuklu kaldı. II. İnönü zaferinin ardından serbest bırakıldı. TBMM ordularının İzmir’e girmesinden sonra, Mustafa Kemal Paşa ile görüşme yapmak üzere İstanbul’dan ayrıldı. 12 Eylül 1922’de İzmir’e geldi. Mustafa Kemal Paşa ile tanışma ve görüşme yapma olanağı buldu. Dostluğunu kazandı. Mustafa Kemal Paşa, taarruz ve zafer hakkında 21 Eylül’de Falih Rıfkı’ya verdiği demeçte “Süvari tümenlerimizle, piyade kıtalarımızla düşmanı ezip İzmir’e yürümekte birbiriyle müsabaka etmişlerdir. İzmir rıhtımında süvarilerimizin kılıçları denizde teressüm ederken, piyadelerimiz Kadifekale’de Türk bayrağını semaya yükselttiler.” dedi. Halide Edip, Yakup Kadri, Ruşen Eşref ve Asım Us ile birlikte işgalden arındırılan bölgeleri gezdi. Yunan zulmünü belgeledikleri gezi yazıları “İzmir’den Bursa’ya” isimli eserinde toplandı. Mustafa Kemal Paşa’nın isteği üzerine, TBMM’nin ikinci dönemi için 12 Temmuz 1923’te yapılan seçimlere katıldı. 401 oy alarak Bolu’dan milletvekili seçildi. 5 Ağustos 1923’te Ankara’ya geldi. 11 Ağustos 1923’te Meclis’e katıldı. 12 Ağustos’ta mazbatası onaylandı. Meclis adına Edirne’ye ve Uluslararası Ticaret Konferansına giden heyetlerde yer aldı. Türk uyrukluların kumarhanelere girmelerinin yasaklanması, heykeller ile zafer abidelerinin gümrükten muaf olması hakkında kanun teklifleri verdi. Devlet Demir Yolları Taşıma Tarifesi, Belediye Kanunu, Harbiye Nezareti’nin Millî Eğitim Bakanlığına Devri Hakkında önerilerde bulundu. Mustafa Kemal Paşa’nın yakın çevresinde yer aldığı bu dönemde yaşamını ondan dinledi. Görüşme notlarının özetini 13 Mart 1926 tarihli Milliyet gazetesinde yayınladı. Hatıraların tümünü ise 14 Mart’tan itibaren Hâkimiyet-i Milliye’de yayınlamaya başladı. Latin alfabesinin hazırlanması ve uygulanması sırasında Dil Encümeni’nde görev aldı. Mustafa Kemal Paşa’nın isteği üzerine önce 1 Ağustos 1928’de alfabe ve gramer konularında görüşlerini aktardı. Ankara şehrinin planını belirleyen jüride üyelik ve İmar Komisyonunda başkanlık yaptı. Milletvekili olduktan sonra Hâkimiyet-i Milliye (Ulus) ve Milliyet gazetelerinin başyazarlığını üstlendi. Devrimlerin halka benimsetilmesi doğrultusunda kamuoyu oluşturan yazılar kaleme aldı. Dil ve tarih çalışmalarının hız kazandığı 1930’lu yıllarda devamlı olarak Atatürk’ün sofrasında yer aldı. Bu yıllarda Atatürk, pek çok akşam kendisini evinde ziyaret etti ve uzun sohbetler yaptı. Hatay’ın 1937’de bağımsızlığına kavuşmasının ardından da duygularını Falih Rıfkı ile paylaştı. 1923’te başladığı milletvekilliği görevini 1950’ye kadar sürdüren Falih Rıfkı, bu tarihten sonra siyasal yaşamdan çekildi, gazetecilik mesleğini sürdürdü. Kısa bir süre Cumhuriyet gazetesine haftalık sohbetler yazdı. 1952 yılında Dünya gazetesini kurdu, başyazarlığını üstlendi. İktidara karşı Atatürk devrimlerini savundu. Eserleri; Gezi Notları; Faşist Roma, Kemalist Tiran, Kaybolmuş Makedonya (1930); Deniz Aşırı (1931); Yeni Rusya (1931); Moskova-Roma (1932); Bizim Akdeniz (1934); Taymis Kıyıları (1934); Tuna Kıyıları (1938), Hind (1944) ve Yolcu Defteri (1944) isimli yapıtlarında topladı. Anılarını ise Ateş ve Güneş (1918); Zeytindağı (1932); 19 Mayıs (1944); Atatürk’ün Bana Anlattıkları (1955); Mustafa Kemal’in Mütareke Defteri (1955); Çankaya (1961); Batış Yılları (1963); Atatürk’ün Hatıraları 1914-1919 (1965); Atatürk Ne İdi? (1968) Eski Saat (1933), Niçin Kurtulamadık (1953), Çile (1955), Kurtuluş (1966), Roman (1932), Başveren İnkılâpçı (1954), Babanız Atatürk (1955) ve Atatürkçülük Nedir? (1966) Falih Rıfkı Atay, 20 Mart 1971’de öldü.

Şaduman HALICI


KAYNAKÇA

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Atatürk’ün Nöbet Defteri 1931-1938, (Toplayan) Özel Şahingiray, TTK Yayınları, Ankara 1955.

ATAY, Falih Rıfkı, “İlk Hatıra”, Ulus, 24 Kasım 1938.

ATAY, Falih Rıfkı, “Yaş Üzerine”, Dünya, 27 Aralık 1964.

ATAY, Falih Rıfkı, Batış Yılları, Bateş Atatürk Dizisi, İstanbul 2000.

ATAY, Falih Rıfkı, Çankaya-Atatürk’ün Doğumundan Ölümüne Kadar, Bateş Yayınları, İstanbul 1984.

ATAY, Falih Rıfkı, Zeytindağı, Bateş Atatürk Dizisi, İstanbul 2003.

AYDEMİR, Şevket Süreyya, İkinci Adam, Cilt I, Remzi Kitabevi, Ankara 1966.

DİZDAROĞLU, Hikmet, “Ölümünün 10. Yılında Falih Rıfkı Atay”, Türk Dili, S 351, Mart 1981, s.548-558.

KOCATÜRK, Utkan, Doğumundan Ölümüne Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 1999.

ÖZTÜRK, Kazım, Türk Parlamento Tarihi-TBMM II. Dönem 1923-1927, C. III, TBMM Basımevi Müdürlüğü, Ankara 1995.

TBMM Arşivi, “Falih Rıfkı Atay Dosyası”, Müdafaa-i Milliye Vekâleti Evrakı, Belgenin Tarihi: 2.4.1940.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Albümü 1920-1991, TBMM Basımevi, Ankara 1994.