Cafer Tayyar Eğilmez (1887- 1958)

Atatürk Ansiklopedisi sitesinden
Cafer Tayyar Eğilmez

Kurtuluş Savaşı komutanlarından. Priştine’de doğdu. İlk ve orta öğrenimini Rumeli’de tamamladıktan sonra İstanbul’da Harp Okuluna girdi; 1 Ocak 1901’de süvari teğmen rütbesiyle mezun oldu. Daha sonra 4 Ocak 1904’te Harp Akademisini de kurmay yüzbaşı rütbesiyle bitirdi. İlk askerî görevi olarak Makedonya’da 3. Ordu emrine verildi; Komanova Bölge Komutanlığı emrindeki 72. Alay’da 2. Bölük Komutanlığı yaptı. Rütbesi 25 Mart 1906’da kıdemli yüzbaşılığa, 24 Şubat 1908’de binbaşılığa yükseltildi. Binbaşı rütbesiyle 1. Tabur Komutanlığı’na atandı. 10 Aralık 1908’de 18. Tümen Kurmayı’nda görevlendirildi. 7 Ağustos 1909 tarihli “Rütbelerin Tasfiyesine Dair Kanun” gereğince, rütbesi binbaşılıktan kıdemli yüzbaşılığa indirildi ve 18. Tümen Kurmayı’ndaki görevinden alınarak 7 Ekim 1909’da Genelkurmay 3. Şubesi’ne atandı. 3 Ağustos 1910’da İpek Sancağı Mutasarrıflığı’na getirildi. 27 Nisan 1911’de, indirilmiş olan rütbesi tekrar binbaşılığa yükseltildi. 21 Eylül 1911’de İpek Sancağı Mutasarrıflığı’ndan istifa etti; Genelkurmay 4. Şubesi’ne atandı. 1911 yılı sonlarında ikinci defa İpek Sancağı Mutasarrıflığı’na atandı; bu görevini 2 Ağustos 1912’ye kadar sürdürdü. 29 Eylül 1912’de Mürettep 2. Kolordu Kurmayı’nda görevlendirildi; bir süre de Batı Ordusu’nda görev aldı. 13 Haziran 1913’te Üsküdar Bölge Komutanlığı’na atandı. 6 Ocak 1914’te 4. Kolordu Kurmay Başkanlığı’na getirildi. 29 Kasım 1914’te rütbesi yarbaylığa yükseltildi; bu rütbe ile 1. Kolordu 1. Tümen Komutanlığı’na atandı. 13 Aralık 1915’te albaylığa yükseltildi. Ağustos 1916’da 2. Kolordu Komutanlığı’na, 8 Nisan 1917’de 8. Kolordu Komutanlığı’na atandı. 20 Temmuz 1918’de Doğu Trakya’da 1. Kolordu Komutanlığı’na getirildi. Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından hemen sonra Anadolu’nun muhtelif yörelerinde olduğu gibi, Doğu Trakya bölgesinde de Millî Mücadele kıvılcımları başlamıştı. Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919’da Anadolu topraklarına ayak bastıktan hemen sonra 18 Haziran 1919’da, Trakya’da bulunan Albay Cafer Tayyar Bey’ e Amasya’dan bir telgraf göndermiş, ona “Bağımsızlık gayesinin elde edilişine kadar tamamıyla milletle birlikte, fedakârane çalışacağına mukaddesatı adına yemin ettiğini” bildirmişti. Ayrıca Kasım 1919’da Sivas’ta yapılması kararlaştırılan Heyet-i Temsiliye Komutanlar Toplantısı’na Cafer Tayyar Bey’i de çağırmıştı; ancak Cafer Tayyar Bey,12 Kasım 1919 tarihli yanıtında, durum gereği bu toplantılara katılamayacağını bildirdi. 16 Mart 1920’de İstanbul’un İtilaf Devletleri tarafından işgali üzerine, 1. Kolordu Komutanı olarak bir bildiri ile bu durumu protesto ederek Edirne ilinde sıkıyönetim ilan etti. Onun Doğu Trakya’daki faaliyetleri İngilizlerin hoşuna gitmediğinden, 20 Nisan 1920’de İstanbul Hükûmeti tarafından 1. Kolordu Komutanlığı görevini son verildi; yerine Albay Muhittin (Kurtiş) Bey atandı. Bu gelişmeler üzerine Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin tertiplediği Edirne Kongresi (9 Mayıs 1920–13 Mayıs 1920)’nin son gününde, kongre kararıyla “Millî Kumandan” ilan edildi. 30/31 Mayıs 1920’de Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Merkez Heyeti kararıyla “Trakya Müdafaa-i Millîye Komutanı” unvanını aldı, bu sıfatla Doğu Trakya’daki kuvvetlerimizi yönetmeye devam etti. I. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi için yapılan seçimlerde –Mustafa Kemal Paşa’nın isteği üzerine- Edirne’den milletvekili seçildi; ancak bölgeden ayrılmasının sakıncaları nedeniyle Meclis çalışmalarına katılamadı. Yunan kuvvetlerinin Doğu Trakya’da 20 Temmuz 1920’de başlayan taarruzu genişlerken, 23/24 Temmuz 1920 gecesi Edirne’ye yakın Havsa yöresinde esir düştü. Uzun süre yaşamını Atina’da esir olarak sürdürdü; Yunanlılar kendisini serbest bırakınca 5 Nisan 1923’te İstanbul’a, 11 Nisan 1923’te de Ankara’ya geldi ve Türkiye Büyük Millet Meclisine Edirne Milletvekili olarak takdim edildi. 21 Kasım 1923’te yeşil-kırmızı şeritli İstiklâl Madalyası ile ödüllendirildi. Cafer Tayyar Bey, 2. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi için yapılan seçimlerde yeniden Edirne Milletvekili seçildi. 12 Ağustos 1923’te milletvekilliği görevinin yanı sıra 7. Kolordu Komutanlığı’na getirildi. 24 Eylül 1923’te rütbesi mirliva (tuğgeneral)’lığa yükseltildi. Eylül 1924’te 7. Kolordu Komutanı olarak Hakkâri’nin güneyindeki Nasturi Ayaklanması’nı bastırmakla görevlendirildi; bu görevi başarıyla tamamladı. Askerî görevi de bulunan milletvekilleri hakkında uygulanan karar gereğince, 31 Ekim 1924’de milletvekilliğini, askerî görevine tercih ettiğini bildirdi; bu tercih üzerine 7. Kolordu Komutanlığı görevi son buldu. 17 Kasım 1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının kuruluşu üzerine 1924 Aralık başında Halk Partisi’nden istifa ederek yeni kurulan partinin milletvekilleri arasında yer aldı. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının 3 Haziran 1925’te Bakanlar Kurulu tarafından kapatılması üzerine II. Dönem sonuna kadar bağımsız milletvekilli olarak Meclis çalışmalarına devam etti. 9 Ocak 1928’de askerlikten emekliye ayrıldı. 3 Ocak 1958’de İstanbul’da öldü; cenazesi Karacaahmet Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Derya GENÇ ACAR


KAYNAKÇA

Büyük Millet Meclisi Albümü (1920–1991), TBMM Genel Sekreterliği Yayını, Ankara 1994.

Cepheden Meclise, Millî Savunma Bakanlığı, Millî Savunma Bakanlığı Yayını, Ankara 1999.

ÇOKER, Fahri, Türk Parlamento Tarihi, Millî Mücadele ve T.B.M.M. I. Dönem (1919-1923), III. Cilt (I. Dönem Milletvekillerinin Özgeçmişleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi Vakfı Yayını, Ankara 1995.

GÖRGÜLÜ, İsmet, On Yıllık Harbin Kadrosu (1912–1922), Balkan-Birinci Dünya ve İstiklâl Harbi, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 1993.

KOCATÜRK, Utkan, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918–1938), 3. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 2000.

SÜSLÜ, Azmi, BALCI­OĞLU, Mustafa, Atatürk’ün Silah Arkadaşları Atatürk Araştırma Merkezi Şeref Üyeleri, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1999.

Türk İstiklâl Harbi’ne Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı, İkinci Baskı, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1989.

ZÜRCHER, Erik Jan, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Türkçesi: Gül Çağalı Güven, Bağlam Yayıncılık, İstanbul 1992.