Ali Rıza Paşa (1860- 1932)

Atatürk Ansiklopedisi sitesinden


Ali Rıza Paşa

Ali Rıza Paşa Mareşal. Osmanlı Devleti’nin son sadrazamlarından Ali Rıza Paşa, 1860’da İstanbul Şehzadebaşı’nda doğmuştur. Babası emek­li binbaşı Tahir’dir. 31 Ekim 1932’de ölmüş, İstanbul-İçerenköy Mezarlığı’na defnedilmiştir. 1874’te Askerî İdadiyi, 1883’te Harp Okulunu, 1886’da Harp Akademisini bitirmiştir. 1887–1890 yılları arasında Almanya’da staj yapmıştır. 1883 yılında teğmen olan Ali Rıza, 1886’da kurmay yüzbaşı, 1889’da binbaşı, 1890’da yarbay, 1895’te albay, 1898’de mirliva (tuğgeneral), 1901’de ferik (tümgeneral) 1904’te I.ferik (Korgeneral), 1905’te müşir (mareşal) olmuştur. İkinci Meşrutiyet’ten sonra yapılan rütbe indirimlerinden dolayı 24 Ağustos 1909’da I. ferikliğe indirilmiş, 2 Ekim 1918’de tekrar mareşal olmuştur. 1891–1895 yılları arasında Harp Okulunda öğretmenlik yapmış, 1896’da Havran İsyanı’nı bastırmıştır. 1897 Türk-Yunan Savaşı’na ordu karargâhında Harekât Şube Müdürü olarak katılmıştır. 1898’de Genelkurmay Harekât Şube Müdürlüğü’ne, 1901’de Üsküp Tümen Komutanlığı’na, 1903’te Manastır Valiliği’ne ve Komutanlığı’na atanmıştır. 1905’te Yemen İsyanı’nı bastırmakla görevlendirilmiştir. 1907’de Hamidiye-Hi­caz Demiryolu Müdürlüğü’ne, 1908’de Harbiye Nazırlığı’na getirilmiş ve Âyan Meclisi Üyesi yapılmıştır. 1909’da Harbiye Nazırlığı’ndan azledilmiş ancak aynı yıl tekrar aynı göreve getirilmiştir. 31 Mart 1909’da Harbiye Nazırlığı’ndan istifa etmiş, 1911’de Makedonya’daki Garp Ordusu Komutanlığı’na getirilmiştir. Balkan Savaşı’nda Meriç Nehri’nin batısındaki savaşı yönetmiş, Balkanlar’daki toprakların 1,5 ayda kaybedilmesini ve Balkan Bozgunu’nu yaşamıştır. Mondros Mütarekesi’nden sonra kurulan ilk Damat Ferit Hükûmeti’nde, 1919’da, Bahriye Nazırı olmuştur. Damat Ferit’in, ihanetinden dolayı, Heyeti Temsiliye Başkanı Mustafa Kemal’in baskıları üzerine görevden alınmasıyla yerine 2 Ekim 1919’da, Sadrazam olmuştur. Sadrazamlığı, 3 Mart 1920’ye kadar 5 ay sürmüştür. Bu süreçte, işgal devletlerinin isteklerini yerine getirme, onları gücendirmeme ve Anadolu’da Mustafa Kemal’in liderliğinde gelişen ulusal direnişi söndürme faaliyetlerinde bulunmuştur. Atatürk Nutuk’ta, Ali Rıza Paşa’nın bu faaliyetlerini anlatmaktadır. İngilizlerin beğenisini kazanabilmek için 1914’te kaldırılmış olan Kapitülasyonları dahi genişleterek tekrar yürürlüğe sokabilmiştir. Ali Rıza Paşa Hükû­meti, Yahya Kaptan’ın öldürülmesi ile Anadolu direnişine karşı ilk silah kullanan hükûmet olmuştur. Ali Rıza Paşa, İstanbul’dakilerin arasında Mustafa Kemal’in Cumhuriyeti kuracağını ilk anlayanlardandır. İşgalci kuvvetler için ülke aleyhine tüm yaptıklarına rağmen onları tatmin edememiş, verdikleri bir nota üzerine suçlu duruma düşmekten korkup, 3 Mart 1920’de istifa etmiştir. Sonraki hükûmet­lerde, 9 Şubat 1921’de Bayındırlık, 12 Haziran 1921’de İçişleri bakanı olmuştur. 1922’de emekliye ayrılmıştır.

İsmet GÖRGÜLÜ


KAYNAKÇA

ATATÜRK, Mustafa Kemal, Nutuk, Haz. Zeynep Korkmaz, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1995.

Balkan Savaşı’na Katılan Komutanların Yaşam Öyküleri, Genel Kurmay ATASE Başkanlığı Yayını, 2004.

GÖRGÜLÜ, İsmet, Türk Harp Tarihi Derslerinde Adı Geçen Komutanlar, Harp Akademileri Yayını, 1983.