Ahmet Besim Atalay (1882–7 Kasım 1965)

Atatürk Ansiklopedisi sitesinden


Besim Atalay

Türk dil bilimci, yazar. Özellikle dil bilimi alanındaki çalışmaları ile tanınmıştır. 1882′de Uşak’ta doğmuştur. Uşak Rüştiyesini bitirdikten sonra Uşak’ta medrese eğitimi görmüş, 1905’te İstanbul'a giderek Şehzadebaşı Cami'nin ünlü hocası Hacı Ahmet Efendinin derslerini takip etmiş ve 1909’da medrese diploması (icazet) almıştır. 1912’de Yüksek Öğretmen Okulunu bitirdikten sonra Konya Öğretmen Okuluna öğretmen olarak tayin olmuştur. Trabzon ve Ankara Öğretmen okullarında müdürlük yapmıştır. İstanbul Darüşşafaka Lisesi öğretmeni iken Konya Öğretmen Okuluna müdür olarak atanmıştır. Maraş, İçel ve Niğde’de millî eğitim müdürlüğü yapmıştır. Silifke’de Müdafaa-yi Hukuk Cemiyeti’ni kuranlar arasında yer alan Ahmet Besim Atalay, Uşak’ta, Kurtuluş Savaşı’nı destekleme çalışmalarına katılmıştır. 1920’de Kütahya bağımsız milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisine girmiş ve yedi dönem milletvekili olarak hizmet etmiştir. Millî Eğitim Bakanlığında Kültür Müdürü iken halk ağzından söz derleme çalışmaları yapmıştır. Türk Dil Kurumunda 19 yıl (1932–1951) yönetici olarak çalışmıştır. 1937–1942 yılları arasında Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesinde ve Polis Enstitüsünde Farsça dersleri vermiştir. 7 Kasım 1965’te Ankara’da vefat etmiştir.

Eserleri: Türk Dili Kuralları (1931), Türkçemizde –men, -man (1940), Türk Dilinde Ekler ve Kökler Üzerine Bir Deneme (1942), Türkçede Kelime Yapma Yolları (1946) gibi Türkçenin biçimbilgisiyle (morfoloji) ilgili incelemelerin yanında Araplara Türk dilini öğretmek amacıyla yazılmış Kâşgar­lı Mahmut’un büyük eseri Divanü Lûga­ti’t-Türk (5 cilt, 1939–1943) adlı dilimizin bilinen ilk sözlüğünü Türkiye Türkçesine çevirmiştir.  Müyessiret ül-Ulum (1946) ve Kitâbü’l-İdrâk (1946)’ten sonra, 15. yüzyılın ilk yarısında (Hicri 829’dan önce) Araplara Türk-Kıpçak dilini öğretmek amacıyla yazılmış Et-tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lûgati’t-Türkiy­ye’yi de Türkiye Türk­­çe­­sine çevirmiş ve 1946 yılında yayınlamıştır. Tan Destanı (1925) ve Onuncu Yıl Destanı (1933) gibi destanlardan başka Suna ile Çoban (1938) adlı bir de hikâye kitabı yazmıştır. Tarikat (Bektaşilik ve Edebiyatı–1921), Din (Müslümanlara Öğütler–1923) ve Tanrı Kitabı (1962) gibi dini konuları işleyen eserler de hazırlamıştır. Ayrıca Baş Belaları adlı 3 perdelik bir de tiyatro oyunu vardır. 34 kitaba imza atmıştır.

İdris KARAKUŞ


KAYNAKÇA

Besim Atalay Armağanı, Ankara 1963.

ÖZEL, Sevgi, Besim Atalay, Ankara 1983.