Abdülhak Adnan Adıvar (1882- 1955)

Atatürk Ansiklopedisi sitesinden

Hekim, siyasetçi, ilim ve fikir adamı, yazar. 1882’de Gelibolu’da doğdu. 1905’te Tıbbiye Mektebini bitirdi. O yıllarda II. Abdülhamid’e karşı olanlar arasında yer aldığı için takibata uğradı ve Avrupa’ya kaçmak zorunda kaldı. Berlin Tıp Fakültesinde iç hastalıkları asistanı oldu. Meşrutiyet’in ilanından sonra 1908’de Yurda dönerek Tıp Fakültesine öğretim üyesi oldu. Burada profesörlüğe yükseldi. 1917 yılında Halide Edip Hanım’la evlendi. Birinci Dünya Savaşı sırasında Sağlık Genel Müdürlüğü yaptı. Yedek Tabip Binbaşı rütbesiyle cephede yer aldı.  Hilal-i Ahmer müfettişliği görevinde bulundu. Mütareke döneminde, milliyetçi düşünceleri savunan Millî Türk Fırkasının kurucuları arasında yer aldı. Osmanlı Mebusan Meclisine İstanbul mebusu olarak girdi. Eşi Halide Edip Hanım’ın Sultanahmet Meydanı’nda yaptığı konuşmalardan dolayı, 16 Mart İşgali’nden sonra evi basıldı. Bunun üzerine eşiyle birlikte Anadolu’ya geçerek Millî Mücadele’ye katıldı. Büyük Millet Meclisine seçildi ve Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı yaptı. Bir yıla yakın süre de İçişleri Bakanlığına vekâlet etti. İkinci yıl Büyük Millet Meclisi ikinci başkanlığına seçildi. 1923’te Cumhuriyet’in ilanından sonra Mustafa Kemal ile görüş ayrılığına düştü. 1924’te Halk Fırkasına karşı Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasında yer aldı. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, TBMM’nin ikinci döneminde I. İsmet İnönü Hükûmetine bir tepki olarak doğmuştu. Önceleri Dr. Adnan (Adıvar), Refet (Bele), Rauf (Orbay) ve İsmail (Canbulat) beylerin oluşturdukları “Dörtler Grubu” ile başlayan muhalefet, 17 Kasım 1924’te liberalizm ilkesini benimseyen Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasına dönüştü. Bu sıralarda Adnan Adıvar, eşi Halide Hanım’ın tedavisi için İngiltere’ye gitti. Şeyh Sait Ayaklanması sonrasında kurulan İstiklal Mahkemeleri; Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası üyelerinin gericiliği kışkırttığına ve bu tutumun ayaklanmada rol oynadığına karar verdi ve parti 5 Haziran 1925’te kapatıldı. Parti üyeleri, 17 Haziran 1926’da İzmir’de Atatürk’e karşı suikast girişiminden de sorumlu tutuldular. O sıralar İngiltere’de olan Adnan Adıvar da gıyaben yargılandı ve beraat etti. Ancak 1939’a kadar Türkiye’ye dönmedi. 1939’a kadar Avrupa’da, İngiltere ve Fransa’da yaşadı. Fransa’da bulunduğu yıllarda Paris Doğu Dilleri Okulunda hocalık yaptı. Okulun Türkçe Lektörlüğüne seçildi. Atatürk’ün ölümünden sonra yurda dönünce, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanmakta olan İslam Ansiklopedisi yazı kurulu başkanlığına getirildi. 1947’de kurucularından olduğu Doğu Araştırmaları Derneğinin ilk başkanı seçildi. Çocuk Esirgeme Kurumunun kurucuları arasında yer aldı. 1946’da siyasî hayata dönerek 1950’ye kadar İstanbul’dan bağımsız milletvekili olarak Meclis’e katıldı. 1 Temmuz 1955’ te İstanbul’da öldü.

Eserleri: Adıvar, Londra’dayken Encyclopedia Britannica’nın 14. Basımı için “ Türkiye’nin Yeni Zamanlar Tarihi” maddesini yazdı. Bertrand Russel’in The Problems of Philosophy adlı eserini “ Felsefe Meseleleri” adıyla Türkçeye tercüme ederek 1935’te İstanbul’da yayımladı. Bu çalışmayla Russel’in ülkemizde de tanınmasını sağladı. Faust Tahlil Tecrübesi–1939; Osmanlı Türklerinde İlim–1943; Tarih Boyunca İlim ve Din–1944; Dur Düşün–1950 (Denemeler); Hakikat Peşinde Emeklemeler–1954 adlı eserleriyle de Türk kültür hayatına büyük katkıda bulunmuştur.

Fahri TAŞ


KAYNAKÇA

ADIVAR, A. Adnan, Osmanlı Türklerinde İlim, 6. Baskı, İstanbul 2000.

Meydan Larousse-Büyük Lügat ve Ansiklopedi, 1. Cilt, 1962.

Tercüman Genel Kültür Ansiklopedisi-I, İstanbul, 1984.