İbrahim Necmi Dilmen (1889-5 Mart 1945)

Atatürk Ansiklopedisi sitesinden

Atatürk döneminin dil uzmanları ve yazarlarından biridir. 1889 yılında Selanik’te doğdu. Avukat Mehmed Tahir Bey’in oğludur. İlk ve orta öğrenimini Gümülcine ve Selanik’te tamamladı. İstanbul’a gelip 1908 yılında burada Hukuk Fakültesini bitirdi. Selanik’e dönüp buradaki Hukuk Mektebinde hocalık yaptı. Aynı şehirde yayımlanan Zaman gazetesinde başyazar olarak çalıştı. Balkan Savaşı’ndan sonra İstanbul’un değişik liselerinde edebiyat öğretmenliği yaptı. 1913-1916 yıllarında Üniversitede görevli Alman Prof. İsta­ni’nin yardımcılığına atandı. Burada hocasının okuttuğu Ural-Altay Dillerinin Karşılaştırmalı Dil Bilgisi derslerini takip etti. Alman hocanın ülkesine dönmesinden sonra İbrahim Necmi de yeniden lise öğretmenliğine başladı. 29 Ekim 1923’te Cumhuriyetin ilanından sonra Selanik’te yayımlanan bazı gazetelerde yazarlık ve idarecilik yaptı. Türkiye’de 1928 yılında gerçekleşen Harf İnkılabı’na başlangıçta pek taraftar görünmedi. Ancak kısa bir süre sonra bu hareketin ısrarlı bir savunucusu oldu. Harf İnkılabı’nı bilinçli ve sürekli savunan yazılarını 1928 Mayıs – Ağustos ayları arasında Milliyet gazetesinde yayımladı. Bu yazılar başta Mustafa Kemal olmak üzere, Harf İnkılabı’nın taraftarlarının dikkatini çekti. Mustafa Kemal tarafından Ankara’ya çağrıldı. İbrahim Necmi Ankara’ya döndü. Yeni Türk Harflerinin yaygınlaşarak yerleşmesi için sürekli yayınlar yaptı. Bu kapsamda Türkçenin dil bilgisi alanına yöneldi. Ankara’da Gazi Terbiye Enstitüsü ve Musiki Muallim Mektebinde edebiyat öğretmeni olarak çalıştı. 26 Eylül 1932’de İstanbul Dolmabahçe’de toplanan Birinci Dil Kurultayı’na katıldı. Bu toplantıdan sonra, Türk Dili Tetkik Cemiyetinin Merkez Heyeti’nde görev aldı.13 yıl süreyle Türk Dil Kurumunun Genel Sekreterliğinde bulundu. 1934 yılında çıkarılan Soyadı Kanunu uyarınca, kendisine Atatürk tarafından Dilmen soyadı verildi. 1935 yılında başlayan ve 1936’da daha da derinleşen Güneş-Dil Teorisi’nin savunucuları arasında yer aldı. Bu yıllarda Maarif Vekâleti Genel Müfettişliği yaptı. 1935 yılında Burdur Mebusu olarak TBMM üyeliğinde bulundu. 1936’da Ankara Üniversitesi D.T.C. Fakültesi Türk Dili Profesörlüğüne atandı. 1941 yılına kadar bu Fakültedeki görevine devam etti. 1942-1945 yıllarında düzenlenen dördüncü ve beşinci Türk Dil Kurultaylarında Genel Sekreterlik yaptı. 1945 yılında Türk Anayasa dilinin sadeleştirilmesi/ değiştirilmesi tartışmaları başladı. Milletvekili, Türk Dil Kurumu Genel Sekreteri ve bir dil bilgisi hocası olarak bu tartışmalara katıldı. Görüşlerini değişik zeminlerde ve özellikle Ülkü, Türk Dili ve Tarama Dergilerinde savunan yazılar yazdı. Ömrünün son zamanlarında aynı fikirleri Cumhuriyet gazetesinde yazdığı yazılarda dile getirdi. 5 Mart 1945 tarihinde İstanbul’da geçirdiği bir kaza sonunda hayatını kaybetti.

Eserleri: Tarih-i Edebiyat Dersleri, İstanbul, 1912 (2 c.). Türkiye’de Tütün Meselesi, İst., 1924. Halk Kıraatı Halk Kitabı, İst., 1928. Yeni Türkçe Okuma – Yazma Dersleri. İst., 1928. Muallimlere Mahsus Yeni Harflerle Türkçe Okuma Yazma Dersleri. İst., 1928. Ameli Yeni Türkçe Dersleri, İst., 1928. Türkçe Gramer 1.-2. ks. İst., 1929. Yeni Türkçe Gramer Hakkında Bir Kalem Tecrübesi, İst., 1929. Türkçe Gramer, 4. Sınıf, İst., 1930. Gramer, 5. Sınıf, İst., 1930. Abdülhak Hamit ve Eserleri, İst., 1932. Küçük Türkçe Gramer, 5. Sınıf, İst., 1934. Türk Dilbilgisi Dersleri, İst., 1936, 2. c. Türk Tarih Tezinde Güneş-Dil Teorisinin Yeri ve Değeri, İst., 1937. Dilin ve Dillerin Kaynağı, Ank., 1939. Les LignesMeres et Essentielles de la Theorie Güneş Dil, İst., 1936. Tanzimat Edebiyatı Tarihi Notları, Ank., 1942.

Hüseyin AĞCA


KAYNAKÇA

ATAY, F. Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969.

CİCİOĞLU, Hasan, Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Orta Öğretim, Ankara 1982.

“Dilmen, İbrahim Necmi”, Türk Dünyası Edebiyatçılar Ansiklopedisi, 2. Cilt, Ankara 2003.

KORKMAZ, Zeynep, Atatürk ve Türk Dili-Belgeler, Ankara 1992.

KORKMAZ, Zeynep, Türk Dilinin Tarihi Akışı İçinde Atatürk ve Dil Devrimi, Ankara 1963.

Türk Dil Kurultayı Müzakere Zabıtları, İstanbul 1933.

Türk Dili Belleten.

YETİŞ, Kazım, İbrahim Necmi Dilmen, Ankara 1989.