Âkil Muhtar Özden (1 Ekim 1877- 12 Mart 1949)

Atatürk Ansiklopedisi sitesinden

(Atatürk’ün müdavim hekimlerinden) 1 Ekim 1877 tarihinde İstanbul Cağaloğlu’nda dünyaya gelen Âkil Muhtar Özden, Mehmet Muhtar Efendi’nin oğludur. Mehmet Muhtar Efendi, babasının ölümünden sonra dayısının himayesinde büyümüş, Zaptiye Nezaretinde çalışırken kendini yetiştirmiş; Arapça, Farsça ve Fransızca öğrenmiş aydın bir şahsiyettir. Girit Muharebesi’nde kâtiplik, Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriyede başkâtiplik, kavaid-i Osmaniye hocalığı, Mekteb-i Harbiye de edebiyat hocalığı yapan Mehmet Muhtar Efendi, ilk eşi öldükten sonra Aliye Hanım’la evlenmiştir. Âkil Muhtar Bey’in annesi bu hanımdır. Mehmet Muhtar Bey’in üç oğlu da doktordur (Dr. Celal Muhtar, Dr. Kemal Muhtar, Dr. Âkil Muhtar) ve Türk tıp tarihinin seçkin mensupları olarak babalarının adını yaşatmışlardır. Âkil Muhtar Özden, ilk öğrenimini Üsküdar’daki Fıstıklı Mektebinde yapmış, ardından Paşakapısı Rüştiyesine yazılmıştır. Bu okulu 13 yaşındayken pekiyi derece ile bitirmiş, ardından iki ağabeyi gibi Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye İdadisine yazılmıştır. Okulunu sevemeyen, sınıflarını zorlukla geçen yine de sınıf yedincisi olarak mezun olan Âkil Muhtar Bey, Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriyeye girmiştir. Fakat okul bitmeden 1896’da Avrupa’ya gidip Cenevre’de tıp öğrenimine başlamıştır. 1902’de öğrenimini bitirip Paris’teki Pasteur Enstitüsüne geçmiş burada bir yıl süreyle kurslara devam etmiştir. 1903’te tekrar Cenevre’ye dönerek iç hastalıkları kliniği profesörü Louis Bard’ın yanında bir buçuk yıl asistan olarak çalışmış ve hazırladığı tezle tıp doktoru unvanını almıştır. Daha sonra tedavi hocası Prof. Dr. Mayor’un poliklinik asistanı, olmuş ve hijyen hocası Prof. Dr. Cristiani’nin de fahri asistanlığını yapmıştır. İki yıl sonra farmakodinami asistanı, 1906’da ise farmakodinami privat doçenti olmuştur. Âkil Muhtar Bey, 25.06.1908 tarihinde, Paris Sefarethanesi’nde, Tiflis doğumlu Dr. Nina Zuraboune Odişelica ile evlenmiştir. Cenevre Üniversitesinde jinekoloji ihtisası yapıp Paris’te çocuk hastalıkları üzerine çalışan Dr. Odişelica, Âkil Muhtar Bey Türkiye’ye döndükten sonra İstanbul’a gelmiş, 1925 yılında Müslüman olmuş ve Âkil Muhtar Bey’in teyzesi Fatma Seniye Hanım’ın adını almıştır. 1908’de Darülfünun Tıp Fakültesine Hijyen Muallimi olarak atanan Âkil Muhtar Bey, fakültenin tüzüğünün hazırlanmasında da önemli rol oynamıştır. Bu yıllarda Haseki Hastanesinde de bakteriyolog ve patolojik anatomi uzmanı olarak görev yapmıştır. Türk Tıp Tarihi Kurumunun kuruluşunda büyük katkıları olmuş, bu kurumda 1940-1949 yılları arasında başkanlık görevini yürütmüştür. Ayrıca, Cemiyet-i Tıbbiye-i Mülkiye Üyeliği (1909-1918), Hıfzıssıhha Umumiye Meclisi Üyeliği (1910-1914), Hilâliahmer Cemiyeti (Kızılay) İkinci Başkanlığı (1913-1928), Yüksek Sıhhat Şûrası Azalığı (1930-1948) gibi görevlerde bulunan Âkil Muhtar Özden, iki dönem de Tıp Fakültesi Dekanlığı yapmış, 1937’de Fransız Tıp Akademisine Muhabir Üye seçilmiştir. . Atatürk’ün son hastalığında tedavisini üstlenen devamlı doktorlarının yanında, müşavir doktorları da vardı. Âkil Muhtar Özden, Atatürk’ün müşavir doktorları arasında yer almaktadır. 1943 yılında yaş haddinden emekli olduktan sonra Alman Hastanesinde başhekim ve iç hastalıkları uzmanı olarak çalışmıştır. 1946 yılında İstanbul Milletvekili olarak TBMM’ye girmiştir. Yerli ve yabancı 26 nişan sahibi olan Âkil Muhtar Özden, 12.3.1949 tarihinde vefat etmiştir. Âkil Muhtar Özden, kendi bilim alanı dışındaki hekimlere ve insanlara da çeşitli yayınları ile yararlı olmuştur. 207’si tıp, 45’i para­me­di­kal, 12’si ilimler tarihi olmak üzere 264 yayını vardır. Yanında çalışan on kadar asistanını, kendilerine para yardımı yaparak görgü ve bilgilerini artırmak amacıyla Avrupa’ya göndermiştir. Güzel sanatlar ve resimle de ilgilenen Âkil Muhtar Özden’in, çeşitli hastalıklarla ilgili çizdiği pek çok resmî bulunmaktadır.

Yusuf DOĞAN


KAYNAKÇA

AKCASU, Alaeddin, Prof. Dr. Âkil Muhtar Özden’in Hasta Başında Yaptığı Resimlerden Örnekler, İstanbul 1982.

AKÇİÇEK, Eren, Atatürk’ün Sağlığı, Hastalıkları ve Ölümü, İzmir 2005.

UNAT, Ekrem Kadri, AKÇASU, Alaaddin, ÖNEN, Kemal, ATABEK, Emine, Ölümünün Kırkıncı Yılında Ord. Prof. Dr. Âkil Muhtar Özden, İstanbul 1989.

ÜNAYDIN, Ruşen Eşref, Atatürk’ün Hastalığı, Ankara 1959.